Jaarrede

Numaga jaarrede 2018 –

Uitgesproken door voorzitter prof.dr. Jos Joosten, op 22 mei in De Lindenberg

 

Geachte leden,

Beste dames en heren,

 

2018 is niet helemaal terecht uitgeroepen tot jubileumjaar van Mariken van Nieumeghen. De vijfhonderdste verjaardag van de tekst valt namelijk een paar jaar eerder, maar je zult mij er niet al te hard over horen klagen, want ik ben een groot bewonderaar en liefhebber van Mariken, dat ik werkelijk als een van de fraaiste schatten uit de Nederlandse literatuurgeschiedenis beschouw. Voor vandaag leek het me op zijn minst aardig om de schijnwerper te richten op een andere laat-middeleeuwer, van wie in elk geval wél vast staat dat hij feitelijk iets met Nijmegen te maken heeft gehad: Pater Joannes Brugman.

Brugman kan natuurlijk qua bekendheid niet in de schaduw staan van Mariken. Sterker nog: zelfs de straatnaam ‘Pater Brugmanstraat’ was er haast niet geweest, als er niet het merkwaardig optreden was geweest van de Nijmeegse aannemer F.Ph.Thijssen. Deze Thijssen had de eerste huizen gebouwd aan wat tegenwoordig de Pater Brugmanstraat is en zodoende lag het voorstel voor om de nieuwe straat ‘Thijssenstraat’ te dopen. Dit leidde tot groot protest in de Nijmeegse gemeenteraad tegen deze vernoeming.

 

‘Terwijl men aan den eenen kant zijn best gedaan heeft, om voor de straten te kiezen namen van personen die beroemd zijn, die zich verdienstelijk jegens de gemeente hebben gemaakt, zal men hier aan de straat den naam geven van iemand die daar grond bezat en uit eigenbelang den weg heeft aangelegd. Op die wijze kan men namen krijgen, die op den duur alles behalve aangenaam in den ooren klinken.’

 

Opmerkelijk mag heten van wie deze felle kritiek kwam. Namelijk van Franciscus Philippus Thijssen zélf, die ook raadslid en wethouder was.

 

En zo kreeg de straat uiteindelijk de naam van Pater Brugman toebedeeld. Brugman is natuurlijk vooral bekend van zijn preken en de uitdrukking die er onlosmakelijk mee verbonden is. Maar er is ook wat poëzie van hem bewaard gebleven, onder meer een bekeringsgedichtje, dat bepaald regels vol élan bevat:

 

Ic wil gaen avonturen

Te gaen enen anderen ganc,

Al solt mi werden sure:

Och ewelijc is so lanc!

 

Of we de wederwaardigheden van Numaga in het afgelopen verenigingsjaar als ‘avonturen’ moeten betitelen en kunnen classificeren als ‘enen anderen  ganc’ weet ik niet. Maar er is beslist een aantal zaken gaande geweest. Daarbij zij aangetekend dat deze Jaarrede, die we bij de Algemene Ledenvergadering beter op hun plaats vinden dan tijdens de jaarboekpresentatie, af en toe gebruik maakt van voorkennis. Waar mijn verhaal eigenlijk over 2017 zou moeten gaan, neem ik de vrijheid het begrip ‘jaar’ enigszins naar eigen inzicht in te vullen.

 

Allereerst stond het bestuur hier vorig jaar tijdens de ALV met een veel zorgelijker gezicht dan heden, vanwege de financiële toestand van de vereniging. Zoals we zojuist hebben kunnen vaststellen, hebben de aangekondigde en uitgevoerde maatregelen ertoe geleid dat we stilaan weer van de gewenste stabiliteit kunnen spreken. Dit is gelukt door, onder meer, besparingen op zaalhuur, verzendkosten van het Jaarboek en drukkosten van de ledenbrief.

 

Die digitalisering van de ledenbrief verloopt, na enige aanloopproblemen, nu toch goeddeels vlekkeloos. We hadden deze digitalisering ongetwijfeld ook doorgevoerd zonder de financiële noodzaak, maar het komt wél goed uit: een verbetering die ook geld oplevert. Deze verdergaande vorm van digitalisering, gecombineerd met de privacywetgeving die deze maand van kracht wordt, brengt mij ertoe om nogeens te benadrukken dat Numaga adresgegevens alleen gebruikt voor de doeleinden van de vereniging: verzenden van onze publicaties en verenigingsgerelateerde correspondentie en dat noch het digitale noch het fysieke adresbestand aan derden zal worden afgestaan.

 

Een andere duidelijke verandering die vorig jaar is ingezet en nu verder vormkrijgt is de andere opzet van de tweemaandelijkse Numaga-lezingen. De in 2016 opgerichte programmacommissie, bestaande uit bestuursleden Jan Brauer en Rob Wolf, uit Hans Wegman (redactielid van Nijmeegs Katern), Gelderlander-journalist Eric Reijnen Rutten en ondergetekende, beoogt de Numaga-avonden een levendiger karakter te geven. Dat doen we door niet alleen meer het vaste format te gebruiken van één spreker in een vaste zaal, maar in vormgeving en locaties te variëren. Dit jaar besteedden we onder meer aandacht aan de biografie van de Gelderlander­-icoon Louis Frequin, met als locatie de huidige Gelderlander­-redactie, waar beide biografen geïnterviewd werden en vervolgens een debat over de huidige lokale Nijmeegse pers volgde, met op dit moment actieve lokale journalisten. In het nummer van Nijmeegs Katern, dat gelijktijdig met deze themamiddag verscheen, stond een achtergrondgesprek met een van de biografen.

Aan de vooravond van de gemeenteraadverkiezingen werd de geschiedenis én actualiteit van de plaatselijke democratie centraal. Later dit jaar organiseren we een avond over de gifmoorden bij de Honigfabrieken tijdens de Tweede Wereldoorlog – op het oude Honig-terrein, waarover Henk Termeer uitgebreid schreef in het Nijmeegs katern. We proberen ook zo de dwarsverbanden te benutten.

 

Er zijn tevens enkele zaken in de persoonlijke sfeer te vermelden. Allereerst werden wij vorige maand opgeschrikt door het indroeve nieuws van het onverwachte, snelle overlijden van ons erelid Jan Kuys. Zelf kende ik dr.  Kuys ook als collega binnen de Letterenfaculteit en heb ik kunnen vaststellen hoezeer dit overlijden tot breed ervaren ongeloof en verdriet aanleiding gaf. We wensen zijn nabestaanden, naasten en vrienden alle sterkte toe.

 

De wijzigingen in het bestuur zijn zojuist al aan bod gekomen. Toch neem ik graag even de gelegenheid te baat officieel afscheid te nemen van beide vertrekkers. Hoewel van Els Peeters natuurlijk niet echt – zij blijft zeer zichtbar actief als altijd bij de redactie van het Nijmeegs Katern en we zullen veel van haar blijven horen. Ook Jan Brauer heeft toegezegd actief te zullen blijven binnen de programmacommissie en de Grote Nijmeegse Gescheidneis Quiz. Ik wil beiden zeer hartelijk danken voor hun jarenlange bestuurlijke inzet en we zullen deze zomer nog gepast afscheid van hen nemen. Ik heet ook graag twee nieuwe bestuursleden van harte welkom: Marga Jetten en Willeke Guelen.

 

Er bleef ook veel hetzelfde, dat het komend jaar niet zal veranderen. We hadden weer een fraaie editie van ons Jaarboek, met een goedbezochte presentatie, gewijd aan modernistische en traditionele architectuur in Nijmegen. Het Nijmeegs Katern verscheen met steeds weer boeiende afleveringen. En ik kan in deze midjaarse jaarrede, al terugblikken op twee excursies. De keuze om in 2018 de jaarlijkse excursie rigoureus eerder te houden, namelijk op 14 april, blijkt uit oogpunt van deelnemertal een goede: de trip was helemaal uitverkocht. De deelnemers kregen een mooi programma voorgeschoteld door de reiscommissie bestaande uit Ruurd van der Staaij, Billy Gunterman en Wim de Natris: met onder meer een indrukwekkende avant-première van De Bastei en een prachtrondleiding door vestingstad Grave.

 

Intussen maakt het bestuur zich stilaan op voor het jubileumjaar 2019, als  Numaga 65 jaar bestaat. Besloten is al, vanwege de financiële situatie, het jubileum bescheidener vorm te geven dan de vorige editie in 2014. Wat precies thema en inhoud gaat worden is nog onderwerp van discussie. Wat in elk geval vaststaat is dat het bestuur in dat jaar óók wil inzetten op actievere werving van nieuwe Numagaleden. (Overigens mag u nu al, zonder inmenging van het bestuur en zonder jubileumjaar als aanleiding, beginnen met aanbrengen van nieuwe leden.) Daarvan zult u zeker nog horen en merken.

 

En verder staat er voor dit jaar nog het gebruikelijke moois op stapel, zoals in december wanneer we – om de cirkel van dit verhaal rond te maken – een Numaga-avond wijden aan Mariken van Nieumeghen, van wie we als lokale historische vereniging de lokale viering van het jubileum natuurlijk niet ongemerkt willen laten voorbijgaan. Zelfs als ze er een paar jaar naast zitten.

 

Numaga Jaarrede 2016

 

Beste leden,

Dames en heren,

 

wie, zoals ik, bij de jaarrede de opmaat altijd zoekt op het snijvlak van ‘Nijmegen’, ‘literatuur’ en ‘geschiedenis’ heeft het bij een terugblik op 2016 gemakkelijk. Afgelopen jaar verscheen namelijk de roman Wolfskind van Ton Vogels, waarin voor een Nijmeegs historisch thema een belangrijke rol is weggelegd. Vogels beschrijft in de roman het wedervaren van de (te) ambitieuze archeoloog Vincent de Vree, die claimt bij opgravingen in Venlo een Middeleeuws Joods badhuis te hebben ontdekt. Al snel blijken wij met De Vree met een Diederik Stapel-achtige wetenschapper van doen te hebben: hij rommelt met gegevens teneinde zijn vondst aannemelijk en spectaculairder te maken. Uiteindelijk wordt hij ontmaskerd en dan begint de roman feitelijk pas: hij probeert archeologisch revanche te nemen door zijn intrek te nemen in het pelgrimshuis Casa Nova op de Heilig-Landstichting. Van daaruit tracht hij het bestaan te bewijzen van een Romeins aquaduct dat door De Meerwijk gelopen zou hebben.

De ontknoping van het boek zal ik niet verraden – maar velen van u zullen allicht al eens langs het uitkijkpunt op de Oude Kleefsebaan zijn gekomen, waar daadwerkelijk de contouren van dit (vermeende) aquaduct aangegeven staan. Vogels heeft feiten die in werkelijkheid niets met elkaar te maken hebben – het Joodse badhuis een het Romeinse aquaduct – ingenieus verbonden in de persoon van zijn verzonnen archeoloog. Hij heeft een roman geschreven – en daarin is dat uiteraard toegestaan (zoniet: vereist). Waar het mij hier vooral om gaat, is dat Vogels een lokaal historisch fenomeen tot onderwerp van zijn roman neemt, en hij staat daarin de laatste jaren bepaald niet alleen: denk alleen al aan De ochtendgave van A.F.Th.van der Heijden of Vonk van Steffie van Oord, twee andere boeken die de lokale Nijmeegse geschiedenis als uitgangspunt hebben. Ook deze romans zijn een aanwijzing voor een trend die ik (ook hier) al langer signaleer: voor geschiedenis – vooral ook: lokale geschiedenis – bestaat breed aandacht. Geschiedenis is geen dood ding, maar leeft van internet tot literatuur.

 

Het verbaast dan ook niet dat een historische vereniging als Numaga floreert in een dergelijk klimaat. We kijken terug op een mooi verenigingsjaar, met weer een vijftal goed bezochte lezingen, waarin onder meer twee gewijd aan stedelijke jubilea in 2016: in maart sprak Rob Wolf, auteur van het jubileumboek over het onderwerp,  over de geschiedenis van de Nijmeegse Openbare Bibliotheek naar aanleiding van haar eeuwfeest, en in mei stond de 100ste Vierdaagse centraal. Een ander jubileum vierde het Nijmeegs Katern: dat leverde dit jaar zijn dertigste jaargang af – hetgeen luister werd bijgezet met het in juni verschenen dubbeldikke zomernummer. Bestuur en vereniging willen de hardwerkende redactie van het Katern graag van harte gelukwensen met alweer een fraaie mijlpaal!

 

De jaarlijkse excursie volgde dit jaar – in feite letterlijk – het spoor van de buurtspoorweg Nijmegen-Venlo onder bekwame leiding van specialist Rudi Liebrand. Tussenstops werden gemaakt in Gennep, waar de Protestante kerk uit 1571 werd bezocht, de oudste voor de protestante eredienst in de Lage Landen gebouwde kerk, en een stadswandeling gemaakt. Voordien was Huize Heijen al bezichtigd, atelier van beeldhouwer Peter Roovers (1902-1993). In zijn dankwoordje voor Ysbrandt en Kathinka Roovers, beide kinderen van de kunstenaar die het gezelschap gastvrij ontvingen en rondleidden, ging de Numaga-voorzitter in op het verdwijnen van een van de beelden van hun vader: het kruisbeeld op de hoek van de Nijmeegse Bosweg, bij Huize Joachim en Anna. Naspeuringen nadien leerden dat het beeld, tijdens bouwactiviteiten, zeer waarschijnlijk vanwege het brons, gestolen is en jammer genoeg voorgoed verloren.

 

Eén bestuurswisseling moet genoemd worden. Door privé-omstandigheden moest onze in korte tijd al zeer gewaardeerd geworden secretaris Marijn Alofs zijn taak neerleggen. Het bestuur wil Marijn graag oprecht van harte danken voor zijn werk voor Numaga. Marijn Alofs wordt opgevolgd door dr. Ellen Hijmans die nu al duidelijk heeft laten zien zich zeer zorgvuldig van de secretariële taken te kwijten.

 

Deze zomer heeft het bestuur van Numaga nog een ander initiatief genomen. Zoals moge blijken is er geen reden tot ontevredenheid, noch qua ledental noch qua activiteiten. Numaga is stabiel. Niettemin meende het bestuur dat het zinvol was om de balans eens op te maken door een bijeenkomst te beleggen met onze meest actieve leden, het zogenaamde ‘Numaga-breed-overleg’. Dit resulteerde in een bijeenkomst op 25 augustus in het Erasmusgebouw van de Radboud Universiteit. Een snikhete namiddag waarop zich, ondanks de barre weersomstandigheden, toch een vijfentwintigtal actieve leden, onder leiding van historicus Joost Rosendaal, boog over heden en toekomst van de vereniging. Ondanks tevredenheid over de stand van zaken van de huidige vereniging, bleken er punten van aandacht te zijn met betrekking tot de vereniging.

 

1) Eensgezind was men over de basisaanname dat Numaga zich manifesteert als cultuurhistorische kwaliteits-vereniging voor Nijmegen en omstreken. Naast de tal van andere, zéér te prijzen, initiatieven op het gebied van lokale historie, staat bij alle publieke uitingen van vereniging  Numaga de feitelijke (wetenschappelijke) verantwoording van wat te berde gebracht wordt voorop.

 

2) Numaga kan een meer proactief beleid voeren voor het behoud van cultuurhistorisch erfgoed in Nijmegen. Een expliciet punt van aandacht daarbij is betere zichtbaarheid van Numaga. De vereniging hoeft niet zozeer per se een uitgesproken standpunt in te nemen met betrekking tot cultuurhistorische issues, maar zij moet wel het vanzelfsprekende forum zijn/aanbieden waar lokale hete hangijzers serieus beargumenteerd en bediscussieerd kunnen worden.

 

3) Een belangrijk punt is PR en publiciteit. Zij verdienen gerichte aandacht, met inzet van digitale en sociale media.  De vereniging moet zich actiever manifesteren op de sociale media, in de wetenschap dat dat extra inzet zal vergen van de mensen (bestuursleden, actieve leden) die dit belangeloos sprankelend, levend en in beweging moeten houden.

 

4) De vereniging onderzoekt mogelijkheden tot verbreding, zonder het oogmerk van kwaliteit los te laten, via gezamenlijk optrekken met andere partners in het veld,  het faciliteren van discussies, spraakmakende lezingen en lezingen op locatie in de wijken.

Het bestuur van Numaga neemt zich zeer serieus voor om deze punten actief ter hand te nemen. In verdergaande samenspraak met onze leden en andere betrokken partijen.

 

Uitgangspunt tijdens de discussie was een door bestuur en voorzitter geschreven nota met punten van aandacht. De discussie is nu bepaald nog niet gestopt. Graag ook voor u als verzameld leden bij dezen nog eens een beknopte samenvatting van de punten van aandacht uit die notitie:

–           Is het nodig om als Numaga te werken aan een ‘verenigingsgevoel’? (Of) gebeurt dat  (al) afdoende?

 

–           Wordt de behoefte gevoeld om naast de bestaande activiteiten nieuwe activiteiten te   ontplooien? Zo ja, welke?

 

–           Moet Numaga meer als publieke factor op de voorgrond treden? Als publieke bewaker  van alles aangaande de stadsgeschiedenis? Zo ja, hoe?

 

Omdat wij aan deze gedachtenwisseling graag een doorlopend karakter willen geven, blijven ook nu (én later) suggesties van harte welkom. Ik roep iedereen dan ook van harte op om voorstellen, ideeën, losse flodders en vastomlijnde plannen te mailen aan ondergetekende [voorzitter@numaga.nl].

Want: als vereniging bouwen we met zijn allen aan de toekomst van ons gezamenlijke Nijmeegse verleden.