De eerste aflevering van het tijdschrift Numaga werd geopend met de rede die prof. dr. L.J. Rogier uitsprak bij de oprichtingsvergadering, onder de titel: NUMAGA REDIVIVA (Numaga tijdschrift jrg. I, 1954, p. 2-8). U leest deze rede hieronder.

"Onder verrassend grote belangstelling van de kant van overheid en burgerij is op de 21ste Mei 1954 in de gastvrij daartoe ter beschikking gestelde raadzaal van het stadhuis de historische vereniging "Numaga" tot stand gekomen of - beter gezegd - uit de schijndood opgestaan. Dit feit is een uitdrukking van een bij vele bewoners van Nijmegen bestaande wil om het eigen historisch bewustzijn te verlevendigen en in het algemeen de kennis van de geschiedenis van Nijmegen en de naburige gemeenten te verbreden en te verdiepen.

Nijmegen is een van de alleroudste Nederlandse steden: het kan in 1955 zijn 1850-jarig bestaan als stad vieren. Bijna al onze steden dateren uit de late middeleeuwen, maar Nijmegen gaat terug tot de bloeitijd van het Romeinse keizerrijk. Naar de kranten dezer dagen op gezag van een alleszins deskundige hebben meegedeeld, is men onlangs bij graafwerk nabij het Beziendershuis in de Steenstraat gestuit op een muurwerk, dat moet teruggaan tot in het begin van de tweede eeuw en vermoedelijk deel heeft uitgemaakt van de oudste omwalling. Dit Romeinse Nijmegen is een sterke grenspost van het Imperium geweest. Eeuwen later, maar nog altijd eeuwen vóór de nevel optrok over het grootste deel van ons vaderland, was er een Karolingisch Nijmegen met een keizerspalts, waar Karel de Grote en vooral Lodewijk de Vrome vaak resideerden.

Wij moeten helaas erkennen, dat de hedendaagse bewoner - en dan natuurlijk in versterkte mate de bezoeker - moeite heeft om de stad haar ouderdom aan te zien. Voor ons, sterfelijke en ijdele mensen mag zoiets een compliment zijn, van een stad gezegd, is het een verwijt. Een stad is meer dan de woonplaats van het levend geslacht; zij behoort de heugenis te bewaren aan het leven der vaderen. Het valt de bestuurders van snel-groeiende steden niet altijd gemakkelijk daarvoor zorg te dragen. Er zijn in en buiten Nederland steden, waar het leven van eeuwen her gefixeerd schijnt te zijn, gevangen binnen oude wallen, geborgen in stille straten met ongerepte trap-, klok- en halsgevels. Een toerist, die er neerstrijkt, kan peinzen over het raadsel van hun als vegeterend voortbestaan en over de geheimzinnige reden, die nog altijd honderden, soms zelfs duizenden doet volharden in de zo zinloos schijnende woonachtigheid in een "dode" stad. Zulke steden kan het niet al te veel moeite kosten de oude schoonheid in stand te houden: zij zijn iets als een bewoond gebleven Herculaneum en Pompeji.

Het valt moeilijk er om te treuren, dat Nijmegen zoiets niet is. Het heeft wel nooit veel op een dode stad geleken. Vóór zijn ontmanteling in de jaren zeventig der vorige eeuw moet het geleken hebben op een wriemelende mierenhoop van kleinsteedse bedrijvigheid en sindsdien toont het zijn krachtig leven in telkens weer nieuwe uitbouw naar alle kanten. De lof dier ontmanteling is vaak en in vele toonaarden gezongen en de billijke faam van het driemanschap Graadt van Roggen, Francken en Terwindt leeft gelukkig voort van geslacht op geslacht. Numaga hoopt daartoe bij te dragen. Maar ook dit werk had zijn schaduwzijden en ook deze verdienstelijke mannen hadden hun beperktheden.

De stad Nijmegen telde met inbegrip van de toen nog zelfstandige gemeenten Hees en Hatert in 1795 bijna 13 000 inwoners en driekwart eeuw later, in 1870, bijna 23 000. Dit wijst niet op uitzonderlijke bloei - het niet door zijn wallen beperkte Arnhem klom in dezelfde periode van 10 000 op ruim 30 000 zielen. - maar overtreft toch nog altijd het algemene Nederlandse bevolkingsaccres. De openbreking der stad, haar eindelijke ontmanteling in de periode 1874-1880 werd het beginpunt van een versnelde ontwikkeling. Tussen 1870 en 1900 groeide het inwonertal met ruim 20 000. In deze periode begon de volksverhuizing, die, voortgezet in de 20ste eeuw en door de rampen van de tweede wereldoorlog min of meer tot een sauve-qui-peut aangewakkerd, de overgrote meerderheid der bevolking zich buiten de wallencirkel deed neerzetten en de oude stad gaandeweg ontvolkte. Verval van wat doelloos en ongebruikt kwam te staan, werd hier als elders de inleiding tot de dictatuur van de slopershouweel, die het zwak en de schande van de 19e eeuw vormt.

Ook Nijmegen is in die eeuw "slopend herboren", om een term van Victor de Stuers te gebruiken. De ondernemende vernieuwingsdrift van hen, die aan de stadsuitleg leiding gaven, had weinig oog voor het conserveren der historische schoonheid. De verdienstelijke Graadt van Roggen vermeldt in zijn aantekeningen over "Ontmanteling en uitleg" op de datum af de sloping van alle stadspoorten zonder een woord van beklag. Deze blindheid voor historisch-aesthetische waarden kenmerkte zijn generatie. Overal, waar de eeuw van stoom en ijzer haar nieuwe scheppingen tot stand bracht, gaf zij het oude gedachteloos aan de sloper prijs. Ontegenzeglijk is het oorlogsgeweld, vooral dat van de zwarte dag 22 februari 1944, er de hoofdoorzaak van, dat de stad Nijmegen onherstelbaar geschonden is, en geen bewoner of bezoeker het beeld, dat zijn hart van de karakteristiekste plekke bewaart, meer terugvindt. Maar men schuive niet alles op de brede rug van de oorlog. Er is ook autochthoon vandalisme in het spel geweest. De koelbloedig voltrokken destructie van de keizerspalts op het Valkhof vond plaats in de overspannen jeugdjaren van een Bataafse Republiek, die alles nieuw kwam maken. Zij was het voorspel van de slopersterreur, die zich de hele 19e eeuw zou uitleven. Wie de oudste Nijmeegse straten, voorkomend op de kaarten van de 16e en 17e eeuw, zoals de Boddelstraat en de Hezelstraat, critisch doorkruist, wacht bij het monsteren der gevels slechts ontnuchtering. Hij constateert de naakte waarheid: in de negentiende eeuw zijn verreweg de meeste oude gevels argeloos en smakeloos vervangen door nette burgerpuien.

Te laat bejammert ook de Nijmeegse burgerij de noeste afbraakvlijt van vroegere geslachte. Was er tachtig jaar geleden, toen de kritiekste tijd aanbrak, meer historisch besef geweest, dan zou veel schoons behouden zijn, zonder dat de ontwikkeling der stad er ook maar in het minst door geremd werd. Volkomen heeft die historische belangstelling de leidende mannen niet ontbroken, want zij zijn ook de beschermers van het Valkhof en zijn ruïnes geweest. Volstrekte ontstentenis van respect voor het verleden zou trouwens heel vreemd zijn in de bewoners van een stad, waarin reeds het graven in de bodem vanouds de speurzin bevredigd heeft. De geschriften van Smetius, In de Betouw, Pontanus, Van Slichtenhorst, Arkstee en uit de jongere tijd o.a. die van C. ten Hoet, H.D.J. van Schevichaven, J.J. Weve, M. Daniëls, F.J. de Waele, Brunsting en Van Buchem zijn zeer indrukwekkende blijken van die belangstelling. Daarenboven zijn het Museum Kam, verrijkt met veel, dat eertijds elders bijeengebracht was, speciaal in het Canisiuscollege, en het Stedelijk Museum getuigen van speurzin en aesthetische instelling. Bepaalde branches der locale geschiedenis zijn met voorliefde beoefend, met name die van kerk en godsdienst. De priesters G.A. Meyer O.P. en F. van Hoeck S.J. hebben belangrijke en uitvoerige geschriften aan de geschiedenis van de katholieken te Nijmegen gewijd. Reeds meer dan tachtig jaar geleden is de geschiedenis van de Waalse gemeente alhier anoniem in het tijdschrift "De Navorser" behandeld. P.C.G. Guyot publiceerde in 1845 een Geschiedenis van de Doopsgezinden te Nijmegen en in het Archief voor Nederlandse Kerkgeschiedenis schreef J.C.F. van der Meer van Kuffeler over de lotgevallen van de Lutheranen alhier. Over de vroeger te Nijmegen blijkbaar nogal talrijke Joden hebben wij publicaties van P.C.G. Guyot, H.D.J. van Schevichaven, W. van Leer e.a. Het is waarschijnlijk, dat over de Hervormde kerk te Nijmegen, vooral ten aanzien van de problematiek, die Arminianen en Gomaristen ook te Nijmegen heftig beroerd heeft, nog vrijwat interessants te vermelden valt. Dit nieuwe tijdschrift zal daartoe gaarne zijn kolommen openstellen.

Onder de moderne beoefenaars der locale geschiedenis was vooral H.D.J. van Schevichaven productief. Hij gaf in 1906 een bibliografie der Nijmeegse geschiedenis uit van een zeldzame volledigheid en publiceerde in zijn drie delen Penschetsen zoveel aardige bijzonderheden uit het verleden der stad, dat er waarheid schuilt in de klacht, als zou hij latere onderzoekers het gras voor de voeten weggemaaid hebben.

Van Schevichaven en Weve, de stadsarchitect en als zodanig de verdienstelijke restaurateur van menig oud bouwwerk, o.a. de Waag en de Karolingische kapel, zijn de geestelijke vaders van het denkbeeld heel de burgerij te interesseren voor Nijmegens verleden en daartoe een genootschap te stichten. De 9de April 1902 riepen zij een blijkbaar vrij beperkt gezelschap bijeen in "Hôtel Metropole". In beginsel werd tot het stichten van een historische vereniging "Oppidum Batavorum" besloten. De heren Ir J.J. Weve, H.D.J. van Schevichaven en Mr C.G.J. Bijleveld werden belast met het ontwerpen van statuten. Twee volgende vergaderingen waren nodig om deze statuten grondig te behandelen, in die van 5 Mei 1902 werden zij aangenomen. In de daarop volgende zomermaanden organiseerde de nieuwe vereniging een historische tentoonstelling in de Nijmeegse schouwburg. Vervolgens stelde "Oppidum Batavorum" zich blijkbaar vooral het bevorderen van de verschijning van locaalhistorische geschriften ten doel. In 1904 maakte het een begin met de uitgave onder zijn auspiciën van het eerste stuk van "Katholiek Nijmegen" door G.A. Meyer O.P. In 1905 verscheen het tweede stuk. De auteur deelde in zijn voorbericht mee het werk geschreven te hebben "op vererende uitnodiging van de vereniging Oppidum Batavorum". In 1906 kwam onder auspiciën van de vereniging het reeds genoemde "Repertorium Noviomagense" uit, in 1907 het geschrift over de ontmanteling der stad, uit de aantekeningen van J.H. Graadt van Roggen samengesteld door Van Schevichaven en Weve. In dezelfde jaren gaf "Oppidum" met een toelichting van Van Schevichaven de herdruk uit van een vijftal plattegronden der stad, respectievelijk van 1572, van 1639, van 1647 en twee negentiende-eeuwse.

Het schijnt dat "Oppidum Batavorum" reeds omstreeks 1907 bij gebrek aan genoegzame adem bezweken is. Volgens betrouwbare mededelingen, mij gedaan, zou het tweede stuk van pater Meyer's geschrift over Katholiek Nijmegen, onder auspiciën der Vereniging verschenen, vele protestantse leden zozeer geërgerd hebben, dat zij het lidmaatschap opzegden. Ondenkbaar is dit m.i. geenszins. Het valt te betreuren, dat het tot dusver niet gelukt is het archief van Oppidum op te sporen. De redactie van dit tijdschrift zou het op prijs stellen, als een der lezers haar aanwijzingen dienaangaande kon verstrekken.

Na de geruisloze dood van "Oppidum Batavorum" moest het tot 1935 duren eer het stichten van een nieuw historisch genootschap serieus overwogen werd. Het initiatief ging uit van de Vereniging "Vivat Noviomagum", die onder de bezielende leiding van Martin Payens werkzaam was tot de culturele en economische verheffing der burgerij. Een van haar leden, de Heer J. van Vucht Tijssen Sr, entameerde het voorstel tot het stichten van een Nijmeegs Historisch Genootschap in een gesprek met Prof. Dr W. Mulder S.J., de eerste hoogleraar in de middeleeuwse geschiedenis aan de Nijmeegse Universiteit. Onder diens leiding werd nog in December 1935 een voorlopige bespreking gehouden door de hoogleraren W. Mulder, J.D.M. Cornelissen en F.J. de Waele, alsmede Jhr Dr van Rijckevorsel, de directeur van het Stedelijk Museum, de archivaris M.P.M. Daniëls en de heer J. van Vucht Tijssen. De oprichtingsvergadering, die op 9 Maart 1936 plaats had, werd bijgewoond door 12 personen. Op een volgende vergadering, die van 26 Mei 1936, bijgewoond door 13 leden, werd een bestuur gekozen. Het bestond uit de heren Dr K. Smits, voorzitter, Prof. Dr W Mulder S.J., vice-voorzitter, J. van Vucht Tijssen, 1e secretaris, C. Th. Kokke, 2e secretaris, M.P.M. Daniëls, penningmeester. Merkwaardigerwijze werd eerst in een bestuursvergadering van 10 November 1937 de naam "Numaga" vastgesteld. Hij was een vondst van de heer Kokke, die er op wees, dat de stad aldus genoemd wordt in een oorkonde van 7 juni 777, waarin Karel de Grote een schenking doet aan de kerk van St. Maarten te Utrecht. Onder aan die oorkonde staat: "Actum Numaga palacio publico in Dei nomine feliciter".

Het is mij niet gebleken dat "Numaga" meer vergaderingen met een spreekbeurt heeft gehouden dan die van 1 december 1937, waarop de heer Daniëls een lezing met lichtbeelden hield over Romeins Nijmegen. Uit het bewaard gebleven convocaat blijkt, dat inmiddels burgemeester J.A.H. Steinweg ere-voorzitter geworden was en de plaats van de kort tevoren overleden hoogleraar Mulder in het bestuur was ingenomen door Prof. Dr W. Lampen O.F.M. Deze werd na zijn kort daarop gevolgd vertrek naar Italië opgevolgd door Prof. Dr R.R. Post. "Numaga" zocht blijkbaar zijn kracht in het vormen van studiekringen en het houden van rondleidingen. Het tweede had meer succes dan het eerste: sinds 1937 hadden onder leiding van de heer Van Vucht Tijssen historische wandelingen door de stad plaats met speciale oponthouden bij het Valkhof, het Gemeente-Museum, het Museum Kam, het Stadhuis en de Grote Kerk. In de bezettingsjaren heeft "Numaga", dat zich niet wenste te laten spannen voor de wagen van de bezetter door het opzichtig beoefenen van de door deze gepropageerde "heemkunde", zijn werkzaamheden gestaakt.

De bekende bezwaren en verwarringen van de eerste naoorlogse jaren hebben blijkbaar de heroprichting van "Numaga" vertraagd. Eerst tegen het eind van 1950 begon Dr H.J.H. van Buchem, de directeur van het Museum Kam met besprekingen over de mogelijkheid. Het werk vorderde aanvankelijk moeizaam, maar leidde - dank zij de opwekkende steun van het gemeentebestuur en van de chef der afdeling Culturele Zaken en van de locale pers - in het voorjaar van 1954 tot het besluit der wederoprichting en tot vorming van een voorlopig bestuur.

Als voorzitter van dit inmiddels definitief gekozen bestuur wil ik gaarne in het eerste nummer van dit orgaan der Vereniging met een enkel woord uiteenzetten, wat het bestuur zich van de werkzaamheid der Vereniging voorstelt. De eerste taak is de uitgave van het tijdschrift "Numaga", in welks eerste nummer dit inleidend woord gastvrijheid heeft gevonden. Het ligt in de bedoeling om de drie maanden een nummer van ongeveer dezelfde omvang te doen verschijnen. Wij roepen de medewerking van alle belangstellende deskundigen bij dezen gaarne in.

Ten tweede stelt het Bestuur zich voor, dat de Vereniging "Numaga" ten minste eenmaal per jaar een vergadering met een spreekbeurt houdt en eveneens elk jaar een excursie met deskundige rondleiding.

In de derde plaats hoopt het Bestuur in gestadige samenwerking met het Gemeentebestuur - welks hoogste functionaris, Burgemeester Mr Ch.M.J.H. Hustinx, het ere-voorzitterschap der Vereniging heeft willen aanvaarden - het zijne te doen voor een waardige viering van het jubileum van 1955.

Eindelijk zal het Bestuur, zodra het zich daartoe gerechtigd acht, de verwezenlijking van een lang gekoesterd plan ter hand nemen: het doen samenstellen van een wetenschappelijk-verantwoorde, maar in de goede zin populaire "Geschiedenis van Nijmegen". Of deze plannen vrome wensen zullen blijven, hangt af van de ontvangst, die de burgerij het herleefde "Numaga" en zijn tijdschrift bereidt. Het succes van de oprichtingsvergadering in een overbezette raadzaal geeft moed. Ook de aanmeldingen voor het lidmaatschap mogen niet teleurstellend heten. Zij hebben thans ongeveer het getal van 300 bereikt. In vertrouwen op de welwillendheid van het gemeentebestuur en een enkele particulier kiest "Numaga" zee, maar met de zekerheid, dat het om te blijven varen de vaste steun van ten minste 400 leden nodig heeft. Aan de burgerij thans de oproep om zulk een minimum te helpen bereiken."