NUMAGA

Vereniging tot beoefening van de Geschiedenis van Nijmegen en Omgeving

Numaga lezingen 2004

Lustrumlezingen

In 2004 viert de historische vereniging Numaga haar 50-jarig bestaan, onder meer gevierd met een bijzondere serie lezingen omlijst door  Nijmeegse muziek en Nijmeegse filmbeelden. Gemeenschappelijk thema van de lezingen: de jaren vijftig van de vorige eeuw.

Lezing 1: Het Groene Balkon. Futuristische stadsvisie of sociaal experiment?

Dinsdag 3 februari 2004  vond de eerste lustrumlezing van Numaga plaats. Voor een goedgevulde ING-zaal in de Vereeniging besprak Wim de Natris, docent kunstgeschiedenis en galeriehouder, de geschiedenis van de totstandkoming van het Groene Balkon, dat, hoog boven de Waalkade, de Nijmegenaren een fraai uitzicht over Waal en Waalbrug en een aangename plek om te verpozen had moeten bieden.
Voor de muzikale omlijsting zorgden Peter Freijssen, zanger en muziekpedagoog, en  Joost Langeveld, pianist en docent musicologie. De Stichting 'Nijmegen Blijft in Beeld' presenteerde een uit de jaren 40 stammende film over de Nijmeegse benedenstad.

In 1954, het ontstaansjaar van de historische vereniging Numaga, bevond de bouw van het zogenaamde Groene Balkon zich in een afrondende fase. Al in de jaren dertig waren hiervoor door de diverse gemeenteraden plannen tot ontwikkeling gebracht. De Tweede Wereldoorlog gooide echter roet in het eten en de plannen kwamen toen niet verder dan de tekentafel. In de jaren vijftig echter werd dan toch gestart met dit ambitieuze project, waardoor een deel van de karakteristieke Nijmeegse Benedenstad ingrijpend werd gewijzigd.

Van meet af aan waren de meningen van de bevolking sterk verdeeld. Ging het hier om stadshervorming met visie of was de achterliggende gedachte een wig te drijven in de volkse Benedenstad? De voor Nederland unieke Vleeshouwerstaat, met haar geaccidenteerd verloop tegen de Nijmeegse heuvelrug, verdween grotendeels en de Steenstraat veranderde eveneens flink van karakter. Ervoor terug kwam een groot bakstenen balkon of bordes als overbrugging van het hoogteverschil tussen Boven- en Benedenstad. Een forse, en in strijd met eerdere plannen vrijwel blinde keermuur, scheidt nu de Waalkade van de hoger gelegen binnenstad. Een klein stukje van de Romeinse muur die bij de bouw tevoorschijn kwam, is nog te zien in het Holland Casino, dat vanaf de Waal gezien momenteel een groot deel van de keermuur aan het gezicht onttrekt.

Terugkijkend naar de oude foto's van die plek, wordt de hedendaagse Nijmegenaar bevangen door een gevoel van spijt. Wat is hier in godsnaam gebeurd? Futurisme uit de jaren dertig van de twintigste eeuw of een verholen sociaal experiment om een volkswijk van karakter te veranderen? Misschien geen van beide, misschien allebei, concludeert Wim de Natris uit de ontstaansgeschiedenis. Na de tweede wereldoorlog was de noodzaak om de Nijmeegse benedenstad aan te pakken groter dan ooit. De verloedering die al meteen na de stadsuitleg aan het einde van de 19e eeuw genadeloos had toegeslagen, maakte van de benedenstad een onhergbergzaam, sterk vervuild en vrijwel onbewoonbaar oord.

Hoe vervuild en onherbergzaam bleek ruimschoots uit de oude film die de Stichting Nijmegen Blijft in Beeld op deze avond presenteerde: afval, puin en bouwvallige woningen die die naam nauwelijks verdienden, bepaalden het beeld. Een schrijnend contrast met de nostalgie van de   'benedenstadsliederen' , die Peter Freijssen en Joost Langeveld ter omlijsting van film en lezing ten gehore brachten.

Algemene Ledenvergadering 2004 en tweede lustrumlezing: Wederopbouw in Nijmegen

Op dinsdag 13 april 2004 van 19.30 uur tot 20.00 uur vond in de ING-zaal van De Vereeniging, Keizer Karelplein 2 te Nijmegen, de Algemene Ledenvergadering 2004 plaats, gevolgd door een lezing over de herbouw van Nijmegen in de periode na de tweede wereldoorlog. Spreker was drs. L.M.P. (Leon) van Meijel, architectuurhistoricus, adviesbureau stoa (stedenbouw, openbare ruimte, architectuur) en auteur van het boek De weelde van de soberheid. Nijmegen herrijst (1945-1965).
Dankzij de medewerking van de stichting Nijmegen blijft in Beeld werd ook deze lezing opgeluisterd met film- en diabeelden, onder meer  van de herbouw van Broerstraat en Burchtstraat en van het bezoek van Juliana en Bernhard aan de herrijzende stad.

Nijmegen herrijst! Schipperen tussen traditie en vernieuwing, behoud en sloop tijdens de wederopbouw.

Met gepaste trots presenteert Nijmegen zich als de oudste stad van Nederland. Terecht, want hoeveel er ook in de loop der jaren onder de slopershamer is gekomen, vele monumentale gebouwen (en archeologische vondsten) maken de eeuwenlange stadshistorie nog altijd zichtbaar. De voortdurende dynamiek maakt de geschiedenis van Nijmegen zo interessant. In haar ontwikkeling zijn verschillende momenten te onderscheiden die een stempel hebben gedrukt op het beeld van de stad. De wederopbouw (1940-1965) is zo'n belangrijke periode waarin het Nijmeegse stadsbeeld een metamorfose heeft ondergaan. De nieuwe gebouwen en pleinen getuigen van het optimisme en de toenemende mobiliteit in de jaren vijftig.

In de gemeentelijke kadernota beeldkwaliteit Nijmegen over de brug (2003) wordt de 'wederopbouwstad' daarom met recht gepresenteerd als één van de dragers van de Nijmeegse identiteit. Tegelijkertijd met deze erkenning staat het erfgoed van de wederopbouw onder toenemende druk van stedelijke vernieuwingsopgaven. Het Mariënburg ging en Plein 1944 gaat opnieuw op de schop. In de huidige beleving van de 'wederopbouwstad' zorgen de sobere architectuur van toen en het achterstallige onderhoud voor een negatief imago. Kortom, de hoogste tijd om de Nijmeegse wederopbouw op z'n waarde te schatten. Van Meijel toonde zich een warm pleitbezorger van behoud en waar nodig herstel van de waardevolle elementen uit de naoorlogse stadsvernieuwing. Met inbegrip van het bij Nijmegenaren niet bijzonder geliefde gebouw van de Hema.

Lezing 3: Muziekleven in Nijmegen in de jaren vijftig

Dinsdag 21 september vond de derde lustrumlezing van Numaga plaats, gewijd aan het Nijmeegse muziekleven in de jaren vijftig. De jaren vijftig hebben een reputatie van soberheid en saaiheid, maar bij nader inzien blijkt dit decennium veel levendiger dan die reputatie doet vermoeden. Dat geldt ook voor het muziekleven dat in Nijmegen, ondanks de beperkte materiële mogelijkheden van de bevolking, gevarieerd en vitaal was. Bovendien raakten in dit decennium traditionele en vernieuwende stromingen elkaar.

De spreker, Maarten-Jan Dongelmans, muziekkenner en recensent, dirigent en historicus, schetste een tableau  van dat muziekleven. Hij sprak over de vooroorlogse wortels en over de traditie van klassieke concerten in De Vereeniging, met Het Gelders Orkest en bekende musici, die na de oorlog werd voortgezet, maar ook over de introductie van modern-klassiek repertoire bij het Nijmeegse publiek: Poulenc, Van Hemel, Strategier. Naast dit 'officiële' muziekleven was er ook een breed aanbod van populaire amusementsmuziek (het Franse chanson maar vooral de toen populaire Amerikaanse bigband jazz) en van amateurmuziekbeoefening in de vorm van fanfares en harmonieën, koren (waaronder het Bachkoor en veel kerkkoren), een Operettevereniging en een koor met specifiek Indische wortels.

In de marge van dit muziekleven, in achterafzaaltjes en cafés, maakten rock 'n roll en popmuziek een voorzichtige entree in Nijmegen, nog ver vóór hun zegetocht in de jaren zestig. Tenslotte zal worden ingegaan op de locaties waar gemusiceerd werd en op de receptie van nieuwe stromingen door publiek en recensenten.

Vocaal Ensemble PANiek zorgde voor een passende muzikale omlijsting, door typisch jaren-vijftig-repertoire ten gehore te brengen. Vocaal Ensemble PANiek behoort tot de gerenommeerde koren in Zuidoost-Nederland. Het semi-professionele ensemble brengt al 28 jaar muziek uit alle stijlperiodes ten gehore, zowel in binnen- als buitenland.

Lezing 4: Een Nijmeegse parochie in de jaren vijftig: tussen oud en nieuw.

Datum: 27 november 
Spreker: Joos van Vugt, kerkhistoricus.
Plaats: de St.Stevenskerk

De jaren zestig hebben de reputatie van een revolutionair decennium. Dat geldt zeker voor katholiek Nederland, dat in die jaren door allerlei ontwikkelingen danig op zijn kop werd gezet. Uit historisch onderzoek is echter steeds duidelijker naar voren gekomen dat die ontwikkelingen al in de jaren vijftig gesignaleerd kunnen worden. De katholieke zuil, decennialang schijnbaar onaantastbaar en in de jaren vijftig zelfs tot een organisatorisch hoogtepunt gekomen, bleek scheurtjes te vertonen. De betrokkenheid van veel katholieken bij godsdienstige en kerkelijke zaken (hoewel nog heel groot) begon te tanen naarmate de welvaart groeide.
Toch zag het parochieleven er in de jaren vijftig uiterlijk nog buitengewoon gezond en vitaal uit. De parochie bood nog steeds voor veel mensen het belangrijkste kader waarin hun leven zich tussen geboorte en dood afspeelde. Rond de kerk en de pastorie van bijna elke parochie stond dan ook een kring van sociale, culturele en pastorale instellingen: scholen, kloosters, patronaten en allerlei verenigingen en clubs. In dit koninkrijkje was de pastoor de onbetwiste koning. De parochies van Nijmegen waren geen uitzondering.
Aan de hand van één exemplarische Nijmeegse parochie, die van de Dominicuskerk aan de Groenewoudseweg, schetste Van Vugt het toenmalige parochiële systeem, met zijn grote sociale en culturele uitstraling, maar ook de veranderingen die zich al aankondigden: de organisatorische afbouw, het toenemende tekort aan priesters, het afnemende kerkbezoek, en de toenemende inbreng van lekenvrijwilligers.

Lustrumdag Numaga, zaterdag 27 november 2004

Op zaterdag 27 november van 10 tot 16.30 uur beleefde de viering van het 50-jarig bestaan van Numaga haar hoogtepunt tijdens een met muziek en theater opgeluisterde feestelijke bijeenkomst in de Sint Stevenskerk.

Programmapunten waren:

• De vierde lustrumlezing van dit jaar. In de serie over Nijmegen in de jaren vijftig sprak kerkhistoricus dr. Joos van Vugt   over het parochieleven in de jaren vijftig. Zijn lezing werd afgewisseld met orgelspel door organist Joost Langeveld en optredens van het Nimweegs Soap Theater, dat onder meer de hit "2000 jaar Nijmegen" presenteerde.
• De presentatie van het Jaarboek Numaga 2004 door dr. Ad Lansink. U leest zijn bijdrage hier.
• De aanbieding door de voorzitter van Numaga van het Jaarboek Numaga 2004 aan de burgemeester van Nijmegen mevrouw dr. G. ter Horst.
• De uitreiking van de Numaga-erepenning aan Ben van Hees van de Stichting Nijmegen blijft in Beeld en aan Paul Begheyn.
• De feestrede van scheidend voorzitter dr. J. Brabers en de overdracht van het voorzitterschap aan de nieuwe voorzitter prof. dr. R. Aerts.
• De benoeming van Numaga-ereleden: Peter Houwen, vele jaren lang penningmeester van Numaga; Arnold Wolf, kenner van de Nijmeegse geschiedenis als weinig anderen, die het Nijmeegs Katern en de Numaga-monumentengroep jarenlang bestierde; en Jan Kuys, van 1992 tot 2002 secretaris van de redactie van het Numaga Jaarboek.
• Een voordracht door de voorzitter van de Stichting Nijmegen 2000 Jaar, oud-wethouder Jacques Thielen, over de feestelijkheden die Nijmegen in 2005 te wachten staan.

Meer foto's Numagalustrum: klik hier.