NUMAGA

Vereniging tot beoefening van de Geschiedenis van Nijmegen en Omgeving

"Kun je bewijzen dat ze vals zijn?'
Vijf Christusmonogrammen op archeologische objecten

Onderstaand artikel is verschenen in het Numaga Jaarboek 2005, p. 130-141
Auteurs: Ronny Meijers, Ineke Joosten & Harry van Enckevort

Inleiding

Tussen 1995 en 1999 zijn bij diverse opgravingen van het Bureau Archeologie van de gemeente Nijmegen vijf objecten aangetroffen met daarop een of meerdere Christusmonogrammen, ook wel chi-rho-tekens of christogrammen genoemd. Naast vier vondsten uit Nijmegen is er tevens een exemplaar uit Wijchen. Het betreft twee fragmenten terra sigillata, een scherf van gladwandig aardewerk, een deel van een glazen fles en een opgerold loden plaatje, alle gedateerd in de Romeinse tijd.
     In Nederland zijn tekenen van het christendom uit de Romeinse tijd zeer zeldzaam. Uit Nijmegen en omstreken waren tot 1995, behoudens de talrijke munten met Christusmonogrammen (afb. 1), niet meer dan twee van dergelijke afbeeldingen bekend. Het bekendst is een zilveren agrafe, een plaatje met vier haakjes waarmee de uiteinden van een hoofdband met elkaar verbonden werden (afb. 2)(1). Dit voorwerp is samen met twee zilveren naalden gevonden in een vierde-eeuws graf nabij de Mariënburgkapel. Het ensemble is in Museum Het Valkhof te zien. Ook is in het museum een aardewerken lamp met een Christusmonogram uit het bij Nijmegen gelegen Oosterhout tentoongesteld (afb. 3).

Afb. 1. Voorbeeld van munt met Christusmonogram. Dubbele maiorina van Flavius Magnus Magnentius (350-353), in 2005 gevonden bij opgravingen in de Gerard Noodtstraat.	Afb. 2. Zilveren agrafe met Christusmonogram, gevonden in een vierde-eeuws graf nabij de Mariënburgkapel.	Afb. 3. In Oosterhout gevonden lamp met Christusmonogram.

Beschrijving van de objecten en resultaten van het onderzoek

Twee scherven van terra sigillata

Het tweede stuk (afb. 6 en 7) is op 6 juni 1999 aangetroffen tijdens een opgraving op het terrein De Tienakker te Wijchen.(8) Daar werd onderzoek gedaan naar de resten van een Romeinse villa. Bij de vondsten was ook een complete bodem van een bord van Arretijnse terra sigillata.(9) Deze bodem draagt het stempel L·TAR (met de A en de R in ligatuur). Dit is de signatuur van de pottenbakker L. Tarquitius, die in het laatste kwart van de eerste eeuw vóór Christus in Narbonne (F.) terra sigillata heeft vervaardigd. Aardewerk dat dit stempel draagt, is in onze streken uiterst zeldzaam. Er is slechts één parallel uit Nijmegen bekend.(10) In de onderzijde van de bodem is trefzeker een Christusmonogram gekrast. Van dit exemplaar werd overigens al verondersteld dat het graffito geruime tijd na de vervaardiging van het bord is aangebracht, aangezien het bord vóór de geboorte van Christus is gefabriceerd. De breukvlakken tonen dat het fragment oudtijds afgebroken is. Bij microscopische beschouwing blijkt dat het graffito met een fijne klei gevuld is. Op het eerste gezicht lijkt het erop dat het bodembestanddelen zijn die na het wassen in de groeven zijn achtergebleven. Deze laten zich echter gemakkelijk verwijderen met een zacht penseel en wat water. Op de oude, brokkelige breukvlakken, snijsporen aan de bovenzijde en afschilferingen aan de onderzijde hebben zich hier en daar donkere mineralen uit de bodem afgezet. Wat opvalt is dat ter plaatse van het graffito de brokkelige rand van de engobe geheel schoon is (afb. 7). Op één plaats doorsnijdt het christogram een oude beschadiging. Hier kan men wederom duidelijk een schone inkrassing waarnemen, die het met zwart materiaal vervuilde oppervlak van de beschadiging doorsnijdt. Men kan niet anders concluderen dan dat het graffito moet zijn aangebracht na een lang verblijf van het aardewerk in de bodem.

Een hals van een glazen fles

De hals van een gladwandige kruik

Loden plaatje

Afb. 15. Detailopname en tekening van uitgerold loden plaatje met gepunteerde tekst, gevonden in een Laat-Romeins graf in de omgeving van de Mariënburgkapel. Tekening op helft van ware grootte.

In 1998 kwam een opgerold loden plaatje te voorschijn uit een Laat-Romeins graf in de omgeving van de Mariënburgkapel.(15) Het is bekend dat vervloekingen in de Romeinse tijd nogal eens opgetekend werden op geplet lood of op een plaatje van een koperlegering, dat dan vervolgens uit een oogpunt van discretie werd opgerold. Dit object is daarom naar het restauratieatelier van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek in Amersfoort overgebracht, waar het met de nodige voorzichtigheid uitgerold is. Er bleek inderdaad in punteringstechniek iets op te staan, onder meer AVE NERO, PIE NERO, alsook een Christusmonogram (afb. 15, hiernaast).
     Wanneer men het plaatje ter hand neemt, valt onmiddellijk op dat het weinig gecorrodeerd is, in vergelijking met andere archeologische loden voorwerpen. Bij het uitrollen van het plaatje zijn nauwelijks haarscheuren in het materiaal ontstaan. Navraag bij het restauratieatelier bracht aan het licht dat het plaatje slechts in zeer lichte mate was gecorrodeerd en dat bij de reiniging geen chemische stoffen waren gebruikt die alle corrosie en bodembestanddelen opgelost zouden kunnen hebben.(16) Met de elektronenmicroscoop waren slechts met moeite bodemresten te vinden. Door de vervorming van de rand leek het erop dat het plaatje met een mes uit een grotere plaat was gesneden. De dikte van het lood is vrij gelijkmatig, dus kon het gewicht van één vierkante meter van dit materiaal worden berekend, aannemende dat lood in de Romeinse tijd dezelfde soortelijke massa had. De gevonden waarde van 17,8 kg per m2 bleek zeer dicht in de buurt te liggen van die van hedendaags gestandaardiseerd daklood (NHL 18), met 18 kg per m2. Toch was hiermee nog niet het ultieme bewijs van vervalsing geleverd

Afb. 16. Diagram van de energiemeting die aan het loden plaatje is verricht.

.     Lood (Pb) bestaat op het moment dat het als erts uit de bodem wordt gewonnen uit een aantal verschillende isotopen, die zich van elkaar onderscheiden door een verschillend aantal deeltjes in de atoomkern. Sommige isotopen zijn stabiel, andere zijn radioactief. Een van de radioactieve isotopen, Pb 210, verliest in 22,3 jaar de helft van zijn natuurlijke radioactiviteit, waarbij een radioactieve straling met een energie van 46,5 keV vrijkomt. Als het object uit de Romeinse tijd zou stammen, kan men aannemen dat het restant van het Pb 210 verwaarloosbaar klein is en dat het object geen karakteristieke straling met die energie zal afgeven. Aan het KVI te Groningen zijn energiemetingen aan het plaatje verricht. Hierbij is de hoeveelheid straling vergeleken met die uit een vergelijkbaar modern plaatje. Ons object bleek ongeveer half zo veel straling af te geven als het moderne plaatje (afb. 16), de hoeveelheid die past bij één halfwaardetijd. Hoewel de meting door de geometrische vorm van het plaatje een zekere afwijking kan hebben, is de conclusie duidelijk: het lood van het plaatje is eerder 20 jaar dan 2000 jaar oud.(17)

Door het onderzoek kon worden aangetoond dat op de glazen fles recente bewerkingssporen voorkwamen en dat de door de eeuwen heen afgezette zouten en kalk aan het oppervlak van alle drie de aardewerkfragmenten doorsneden waren. Van het loden plaatje viel te bewijzen dat het basismateriaal niet oud genoeg was. De Christusmonogrammen op al deze objecten blijken dus vals te zijn. Vrij naar Van Es kan gesteld worden dat de Nijmeegse archeologen 'verblind zijn geweest door deze ongewone vondsten' en daardoor 'iets te gretig zijn geweest' in de voorpublicaties over de ontdekkingen.(18) Tegelijkertijd kan geconcludeerd worden dat er in de late jaren negentig iemand geweest is die met tussenpozen een gemodificeerd object tussen de vondsten uit verschillende opgravingen stopte. Deze persoon bezat voldoende handvaardigheid en het instrumentarium om de christogrammen aan te brengen en voldoende kennis om het belang van dergelijke vondsten te onderkennen. Het is echter niet sluitend te bewijzen dat alle inscripties door één en dezelfde persoon gemaakt zijn. Dat het glas en de kruikhals van dezelfde hand zijn, is duidelijk, omdat de monogrammen op beide objecten in identieke kaders zijn geplaatst.

Bij archeologische opgravingen worden meermaals geintjes uitgehaald. Er zijn vele vergelijkbare maar onschuldige voorvallen bekend, zoals de bij een opgraving gevonden scherf waarop in Griekse letters de naam van de opgravingsleidster gegraveerd stond. Als de grappenmaker echter merkt dat aan een vervalst object veel wetenschappelijk belang wordt gehecht, dan zal hij of zij de grap snel opbiechten of, op zijn minst, geen tweede keer uithalen. In andere gevallen hadden zulke praktijken een kwalijker karakter. Zo zijn in Nederland verschillende gevallen van archeologische vervalsingen bekend. Verhart geeft daarvan een mooi overzicht.(19) De commotie rond de steentijdvondsten van Vermaning (20) zal menigeen nog vers in het geheugen liggen.
     In het Nijmeegse geval is de daad vijf keer gepleegd, waaruit een zekere mate van boze opzet is af te leiden. De reikwijdte van dergelijke misplaatste grappen moet niet worden onderschat. De discussie en het onderzoek hebben veel tijd en inspanning gekost, waardoor ook de financiële schade aanzienlijk is. Wie deze monogrammen gemaakt heeft, wat de drijfveer achter deze daad is geweest en waarom de 'grap' diverse malen herhaald moest worden, is vooralsnog een raadsel. (21)

Noten